Orale/systemische corticosteroïden (OCS) via tablet/pil
Orale/systemische corticosteroïden (OCS) werken via het bloed door het hele lichaam en niet alleen in de longen. Daarom is de kans op bijwerkingen groter.
• Worden vooral gebruikt bij ernstig astma of bij een (dreigende) astma-aanval.
• Een arts kan OCS voorschrijven als stootkuur (enkele dagen tot weken).
• Soms is langer gebruik nodig, maar artsen proberen dit zoveel mogelijk te voorkomen vanwege bijwerkingen.
Voorbeelden van werkzame stoffen: prednison, prednisolon, dexamethason, hydrocortison, cortison, betamethason, methylprednisolon.
Bij ernstig astma proberen artsen langdurig gebruik van OCS zo veel mogelijk te beperken (OCS-sparend beleid). Daarom wordt ook gekeken naar optimale inhalatiebehandeling (goede inhalatietechniek en therapietrouw), het vermijden van triggers, het behandelen van bijkomende aandoeningen (zoals allergie) en zo nodig aanvullende behandelingen die het gebruik van prednison kunnen verminderen.
Intraveneus (via infuus) in het ziekenhuis
Bij een ernstige astma-aanval kan een hogere dosering nodig zijn, bijvoorbeeld als inhalatie of tabletten onvoldoende werken of als snelle, intensieve behandeling nodig is.
• Meestal gebeurt dit bij een ziekenhuisopname.
• Ook dit is een systemische behandeling (dus met vergelijkbare bijwerkingen als tabletten).
Bijwerkingen van corticosteroïden
Het gebruik van corticosteroïden kan bijwerkingen geven. De kans hierop is groter bij langdurig gebruik. Ook hangt de mate van bijwerkingen af van de manier van toediening. Lokale manieren van toedienen (zoals door te inhaleren ofwel ICS) hebben meestal minder bijwerkingen dan bijvoorbeeld innemen van corticosteroïden via een pil of infuus (systemisch corticosteroïden ofwel OCS). Vanwege de grote kans op (ernstige) bijwerkingen maakt je arts samen met jou telkens de afweging of het gebruik van systemische corticosteroïden (OCS) noodzakelijk is voor jouw behandeling. Ook zal je arts altijd streven naar een zo laag mogelijke dosering voor een zo kort mogelijke tijd.
Mogelijke bijwerkingen bij inhalatiecorticosteroïden (ICS)
• heesheid of prikkelhoest;
• schimmelinfectie in de mond (spruw);
• keelirritatie.
Bijwerkingen bij (korte) stootkuren met OCS
Ook bij een korte stootkuur kunnen bijwerkingen voorkomen, zoals:
• slapeloosheid;
• onrust of gejaagd gevoel;
• stemmingswisselingen;
• verhoogde eetlust;
• maagklachten.
Veel voorkomende bijwerkingen bij langdurig gebruik van OCS (tabletten/infuus)
• grotere kans op infecties;
• dunnere huid, striae (groeistrepen), sneller blauwe plekken;
• langzamere wondgenezing;
• vocht vasthouden (oedeem), opgezwollen enkels/voeten;
• gewichtstoename (vaak vooral gezicht en romp);
• toename van de eetlust en veranderingen in vetverdeling;
• hoge bloeddruk;
• acne en overmatige haargroei;
• maag- en darmklachten, maagzweer;
• spierzwakte of vermoeidheid;
• ontstaan van of ontregeling van diabetes (suikerziekte);
• botontkalking (osteoporose);
• verhoogde oogboldruk, staar, wazig zien;
• menstruatieproblemen;
• psychische klachten (stemmingswisselingen, onrust, verwardheid, soms psychose);
• groeivertraging bij kinderen.
Bij herhaald of langdurig gebruik kan je arts extra letten op bijvoorbeeld bloeddruk, glucose (suiker), botgezondheid en zo nodig maagklachten/maagbescherming.
Heb je veel last van bijwerkingen of maak je je zorgen? Bespreek dit met je behandelend arts en/of zorgverlener. Stop of wijzig nooit op eigen initiatief.
Langdurig gebruik van systemische corticosteroïden: afbouwen en veiligheid
Stop nooit zelf met systemische corticosteroïden (OCS). Bij langer gebruik gaat je lichaam minder eigen bijnierschorshormoon aanmaken. Daarom is vaak een afbouwschema nodig.
• Bij een korte stootkuur (vaak korter dan 2 weken) is afbouwen soms niet nodig of is het schema kort.
• Bij gebruik langer dan twee weken krijg je meestal wél een afbouwschema.
Na stoppen kunnen sommige bijwerkingen nog 2–3 dagen aanhouden. Het herstel van de normale hormoonproductie kan (afhankelijk van duur en dosering) maanden duren. Soms tot ongeveer een half jaar.
Addisoncrisis (bijniercrisis): wat is het en wanneer oppassen?
Acuut stoppen met systemische corticosteroïden kan gevaarlijk zijn. Als de bijnierschors “stil ligt” door langdurig gebruik, kan je lichaam bij stress onvoldoende cortisol maken. Dit kan leiden tot een bijniercrisis (Addisoncrisis), een potentieel levensbedreigende situatie. Meer achtergrond hierover lees je ook op onze pagina bijnieren en astma.
Mogelijke klachten
• ernstige vermoeidheid, spierzwakte;
• duizeligheid, flauwvallen;
• verwardheid, sufheid;
• misselijkheid, braken, buikpijn, diarree;
• koorts, ernstige malaise.
Extra alert bij stressmomenten
Wees bij langdurig (of recent) systemisch gebruik extra alert bij:
• koorts of infectie;
• ongeval of operatie;
• zware lichamelijke inspanning;
• bevalling;
• heftige emotionele stress.
Bespreek met je arts wat je moet doen in zulke situaties (soms is tijdelijk een andere dosering nodig).
Wanneer contact opnemen met een zorgverlener?
Neem contact op met je behandelend arts en/of zorgverlener als je:
• ondanks behandeling meer benauwd wordt of vaker je noodmedicatie nodig hebt;
• ernstige bijwerkingen ervaart (bijv. somberheid/verwarring, heftige maagklachten, wazig zien);
• klachten krijgt die passen bij een bijniercrisis;
• twijfelt over afbouwen of het schema.
